Ostatnia aktualizacja 31 stycznia 2026 r.
Z inicjatywy prof. Józefa Ryszarda Szaflika 7 stycznia 1992 r. w Warszawie odbyło się spotkanie 33 czołowych naukowców zajmujących się problematyką wsi oraz ruchem ludowym. W jego trakcie podjęto decyzję o powołaniu stowarzyszenia naukowo‐kulturalnego, które ideowo nawiązywało do Zrzeszenia Inteligencji Ludowej i Przyjaciół Wsi z okresu II Rzeczypospolitej, kierowanego przez prof. Franciszka Bujaka.
Powołane Ludowe Towarzystwo Naukowo-Kulturalne zostało wpisane do rejestru stowarzyszeń (nr RST 1313) decyzją Sądu Wojewódzkiego w Warszawie – VII Wydziału Cywilnego i Rejestrowego w dniu 8 kwietnia 1992 r.
Zadania te realizowane są poprzez organizowanie badań naukowych, konferencji, zjazdów, spotkań i odczytów, opracowywanie raportów, studiów oraz analiz dotyczących rozwoju kraju – ze szczególnym uwzględnieniem wsi i małych miast– a także poprzez wydawanie własnych publikacji i czasopism.
Od początku działalności Towarzystwa aż do 2008 r. funkcję przewodniczącego Zarządu Głównego LTN‐K pełnił prof. dr hab. Józef Ryszard Szaflik. Po jego śmierci w 2008 r. prezesem organizacji został dr Janusz Gmitruk – dyrektor Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego oraz Zakładu Historii Ruchu Ludowego.
Działalność LTN-K prowadzona była w ramach oddziałów regionalnych m.in. w: Białej Podlaskiej, Częstochowie, Garwolinie, Grójcu, Kielcach, Krakowie, Krasnymstawie, Lublinie, Łowiczu, Radomiu, Siedlcach, Słupsku, Toruniu i Warszawie. W toku działalności następowały zmiany w strukturze organizacyjnej – działalność zakończyły oddziały w Grójcu, Radomiu, Słupsku i Toruniu. W ich miejsce powołano oddział w Zamościu oraz Oddział Twórców LTN‐K w Warszawie, mające charakter ogólnopolski.
Chlubą i wizytówką LTN-K była powstała w 1994 r. Wszechnica Świętokrzyska w Kielcach, działająca do 2025 r. Była to jedyna w Polsce niepaństwowa uczelnia wyższa o ludowym rodowodzie i charakterze. Jej fenomen stanowiły nowoczesna baza dydaktyczna, dwa imponujące obiekty uczelniane oraz znaczące sukcesy edukacyjne – około 30 tysięcy wykształconych absolwentów, w tym liczna grupa sportowców, w tym olimpijczyków. Pomyślny rozwój Wszechnicy był w dużej mierze zasługą prof. Mieczysława Adamczyka – współzałożyciela LTN-K i rektora uczelni.
LTN-K prowadzi ambitną działalność naukową i wydawniczą. Istotną rolę w kreowaniu oraz integrowaniu badań nad dziejami polskiego ruchu ludowego i ruchów z nim pokrewnych, prowadzonych w różnych ośrodkach naukowych, odgrywają od wielu lat Kongresy Historyków Wsi i Ruchu Ludowego. I Kongres odbył się w Rzeszowie w 1995 r. w 100 rocznicę powstania Stronnictwa Ludowego. W czasie zjazdu, jego uczestnicy poparli ideę kolejnych spotkań, w celu prezentacji efektów badań poświęconych szeroko rozumianym zagadnieniom wsi w przeszłości, teraźniejszości i przyszłości. Zgodnie z tą ideą, następny II Kongres odbył się w 2000 r. w Lublinie, III Kongres miał miejsce w 2005 r. w Pułtusku, IV i V Kongres w 2010 r. i 2015 r. w Warszawie. Ze względu na pandemię w 2020 r. przygotowania pod organizację VI Kongresu zostały wstrzymane, stąd po 10 latach wrócono do idei. VI Kongres miał miejsce w 2025 r. w Kielcach.
Obrady kongresowe charakteryzowały się nie tylko dużą liczbą referentów, lecz także szerokim spektrum podejmowanej problematyki. Tym samym odróżniały się od tradycyjnych konferencji naukowych, które zazwyczaj koncentrują się na wąskiej, monograficznej tematyce. Takie było i pozostaje zasadnicze przesłanie Kongresów – stwarzanie warunków do wszechstronnej, pogłębionej i interdyscyplinarnej debaty naukowej. Ważnym i trwałym efektem działalności Kongresów są obszerne wydawnictwa pokongresowe, stanowiące istotny wkład w badania nad historią wsi oraz polskiego ruchu ludowego.
