Instytut Pamięci Wszechnicy Świetokrzyskiej

Podsumowanie konferencji

12 marca 2026 r. w Instytucie Pamięci Wszechnicy Świętokrzyskiej im. prof. Mieczysława Adamczyka w Kielcach odbyła się ogólnopolska konferencja naukowa pt. „Ruch ludowy na Kielecczyźnie. Historia i perspektywy”, zorganizowana wspólnie przez Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego, Ludowe Towarzystwo Naukowo-Kulturalne oraz Zakład Historii Ruchu Ludowego.

Otwarcia konferencji dokonał dyrektor IPWŚ, dr Mateusz Ratyński, który przedstawił historię Wszechnicy Świętokrzyskiej, genezę oraz strukturę organizacyjną Instytutu, a także plany jego dalszego rozwoju.

Podczas inauguracji IPWŚ krótkie wystąpienia wygłosili także specjalni goście:

• dr Adam Struzik – Marszałek Województwa Mazowieckiego, wiceprezes PSL
• dr Czesław Siekierski – poseł, były Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
• dr Janusz Gmitruk – dyrektor Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego oraz prezes Zarządu Głównego LTN-K

W wydarzeniu uczestniczyli m.in. były marszałek województwa świętokrzyskiego Józef Szczepańczyk, wiceprezes Zarządu Głównego LTN-K oraz były wicewojewoda częstochowski Mirosław Kula, kierownik Referatu Edukacji Delegatury IPN w Kielcach dr Marzena Grosicka, wicedyrektor MHPRL dr hab. Jerzy Mazurek, dyrektor Instytutu Nauk o Polityce i Administracji Uniwersytetu w Siedlcach dr hab. Arkadiusz Indraszczyk, sekretarz Zarządu Głównego LTN-K i kierownik Działu Naukowo-Oświatowego MHPRK dr Mirosława Bednarzak-Libera, dziennikarz i prezes kieleckiego Oddziału LTN-K Stanisław Durlej oraz były zastępca dyrektora Muzeum Narodowego w Kielcach Stanisław Chałupczak.

Gościem specjalnym wydarzenia był 105-letni kombatant Batalionów Chłopskich z Kielecczyzny Mieczysław Kasiński ps. „Sęp”.

Podczas konferencji zaprezentowano również wydany przez Instytut Myśli Politycznej im. Gabriela Narutowicza pamiętnik znanego działacza ruchu ludowego z Jędrzejowa Andrzeja Walerona, przygotowany ze wstępem i opracowaniem Mateusza Ratyńskiego.

Otwarcie konferencji

W trakcie konferencji przedstawiano szereg referatów poświęconych historii ruchu ludowego, ze szczególnym uwzględnieniem Kielecczyzny. Wystąpiło łącznie 23 referentów z 13 ośrodków badawczych.

W pierwszej części wystąpienia przedstawili:

• dr Mateusz Ratyński (MHPRL, IPWŚ),
  Wicemarszałek Jan Dębski (1889–1976). Od Mirca do Warszawy
• dr Janusz Gmitruk (MHPRL),
  Bataliony Chłopskie na Kielecczyźnie
• dr Marzena Grosicka (Instytut Pamięci Narodowej w Kielcach),
  Działania represyjne komunistycznych władz wobec PSL na Kielecczyźnie w latach 1945–1949
• Stanisław Durlej (LTN-K w Kielcach),
  Powstanie Mauzoleum Męczeństwa Wsi Polskich w Michniowie. Wspomnienia
• Józef Szczepańczyk,
  Od ZSL do PSL. Ruch ludowy w okresie transformacji 1989 na Kielecczyźnie

Referaty wstępne

Po przerwie kawowej, referaty kontynuowano w dwóch równoległych blokach panelowych.

W panelu nr 1, którego moderatorem była dr Marzena Grosicka, wystąpili:

• Piotr Siewak (Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk),
  Praca niepodległościowa pośród ludu polskiego w czasie Wielkiej Wojny. Przykład ludowców z Kielecczyzny
• dr Łukasz Ospara (IPN w Kielcach),
  Problematyka PSL „Piast” na łamach „Ojczyzny” – organu prasowego Narodowej Demokracji w Kielcach w latach 1918‑1931
• dr Magdalena Tomczyk,
  Początki działalności parafii Polskiego Narodowego Kościoła Katolickiego i Kościoła Polskokatolickiego na obszarze Kielecczyzny
• Piotr Maroński (Muzeum Niepodległości, Uniwersytet w Białymstoku),
  PSL „Piast” i PSL „Wyzwolenie” w wyborach do sejmu i senatu I kadencji w województwie kieleckim
• dr Dariusz Półćwiartek (Zespół Szkół Licealnych im. Bolesława Chrobrego w Leżajsku),
  Udział stronnictw chłopskich w wyborach parlamentarnych w województwie kieleckim w latach 1922‑1930
• dr Marek Gieleciński (Centrum Nauk Biologiczno-Chemicznych Uniwersytetu Warszawskiego),
  Świadczenia wsi kieleckiej na obronność kraju 1936‑1939
• dr Agnieszka Zięba-Dąbrowska (MHPRL),
  Partyzancki Oddział Batalionów Chłopskich Eugeniusza Fąfary „Nawrot” działający w latach 1943‑1944 w Górach Świętokrzyskich
• Paweł Żołądek (IPN w Kielcach),
  Przebieg akcji scaleniowej Batalionów Chłopskich z Armią Krajową na terenie Okręgu Radom–Kielce AK
• Stanisław Brzózka,
  Posłowie i Senatorowie PSL Kielecczyzny w Parlamencie III RP (1989‑2025)

Panel nr 1

Równolegle w panelu nr 2, z moderatorem dr hab. Arkadiuszem Indraszczykiem, referaty wygłosili:

• dr Radosław Kubicki (Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach),
  Henryk Rewakowicz – sylwetka i pamięć o nim na tle innych przywódców polskiego ruchu ludowego
• dr Anna Karczewska (Biblioteka Publiczna m.st. Warszawy – Biblioteka Główna Województwa Mazowieckiego),
  „Rogata dusza”. Mateusz Manterys (1872–1946), działacz ludowy z Kielecczyzny w świetle publicystyki i relacji prasowych zawartych w „Siewbie” (1906–1908) i „Zaraniu” (1907–1915)
• Lucjan Cimek (LTN-K w Krasnymstawie),
  „Po obu stronach Wisły”. Jan Duro (1887–1937) – polityk ruchu ludowego i poseł
• dr Mirosława Bednarzak-Libera (MHPRL),
  „Karta do dziejów bohaterskiej służby dla „małej i dużej” Ojczyzny. Jan Pszczoła „Wojnar”, „Jawor” (1914–1944)”
• dr hab. Jerzy Mazurek (UW, MHPRL),
  Stanisław Wójcik. Polityk, sekretarz NKW PSL, emigrant polityczny
• dr hab. Arkadiusz Indraszczyk (Uniwersytet w Siedlcach, MHPRL),
  Adam Bień (1899–1998). Zastępca delegata Rządu RP na Kraj
• Stanisław Chałupczak (LTN-K w Kielcach),
  Sylwetka Mieczysława Kasińskiego – żołnierza BCH z powiatu opatowskiego
• Dominik Mika (Instytut Myśli Politycznej im. Gabriela Narutowicza),
  Stanisław Podrygałło (1897–1984). Poseł, ludowiec, nauczyciel
• prof. dr hab. Romuald Turkowski (UW, MHPRL),
  Profesor Stefan Józef Pastuszka (1941–2019). Polityk i działacz ruchu ludowego na ziemi świętokrzyskiej

Panel nr 2

Na zakończenie konferencji odbył się koncert Rodzinnej Kapeli Korbanów z Dębskiej Woli, jednego z najbardziej znanych folklorystycznych zespołów ludowych z województwa świętokrzyskiego.

Uczestnicy wydarzenia mieli również możliwość zapoznania się z wystawą poświęconą przedwojennemu politykowi ruchu ludowego i wicemarszałkowi Sejmu pt. Jan Dębski (1889–1976). W 50. rocznicę śmierci.

Imprezy towarzyszące
Wystawa: Jan Dębski w 50 rocznicę śmierci
Koncert Kapeli Korbanów